Starostowie na Pomorzu w latach II Rzeczypospolitej (1920–1939) Portret zbiorowy, Przemysław Olstowski

Przemysław Olstowski – historyk, profesor w Instytucie Historii PAN (Pracownia
Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich w Toruniu). Główny nurt zainteresowań
badawczych stanowi historia polityczna, społeczna i wojskowa Polski pierwszej
połowy XX w., ze szczególnym uwzględnieniem obozu piłsudczykowskiego
i dziejów Pomorza Nadwiślańskiego. Autor artykułów i rozpraw w czasopismach
naukowych i pracach zbiorowych, a także monografii: Generał Gustaw Orlicz-Dreszer
(1889–1936). Dowódca wojskowy i działacz społeczno-polityczny (Toru 2000, 2002),
Obóz pomajowy w województwie pomorskim w latach 1926–1939 (Warszawa 2008)
oraz Procesy „starościńskie” w województwie pomorskim w latach 1936–1937. Polityka
obozu rządzącego i niejawne mechanizmy władzy na szczeblu powiatu w pierwszej połowie
lat trzydziestych w świetle kilku procesów karnych (Warszawa 2014).
* * *
Starostowie stanowili w II Rzeczypospolitej kościec polskiej administracji terytorialnej.
Jako urzędnicy państwowi kierowali urzędem starościńskim, skupiając
w swoim ręku zagadnienia administracji ogólnej i zwierzchni nadzór nad administracją
specjalną. Za pomoc podległej im Policji Państwowej odpowiadali za
bezpieczeństwo i porządek publiczny w powiecie. Na jego terenie reprezentowali
rząd Rzeczypospolitej. Jednoczenie jako urzędnicy samorządowi stali na czele
powiatowego związku komunalnego, kierując pracami sejmiku powiatowego
i jego organu wykonawczego – wydziału powiatowego. Podlegali bezpośrednio
wojewodzie, a za jego pośrednictwem ministrowi spraw wewnętrznych. Charakter
podległości służbowej i całokształt posiadanych prerogatyw decydowały o politycznym
wymiarze pełnionego przez starostę urzędu, co nabrało szczególnego
znaczenia po zamachu majowym 1926 r.
Prezentowana praca stanowi portret zbiorowy starostów województwa pomorskiego
z lat 1920–1939, łączący w sobie studium elity urzędniczej na poziomie
powiatu z analiz mechanizmów funkcjonowania administracji lokalnej i dróg
rozwoju kariery urzędników tego szczebla. Uwzględniając specyfikę województwa,
przeanalizowano badan zbiorowo pod kątem pochodzenia terytorialnego
i społecznego, powiązań środowiskowych, wykształcenia, dróg życiowych przed
objęciem urzędu oraz uwarunkowań rozwoju i końca kariery. Osobno ukazano
najważniejsze aspekty funkcjonowania starostów w urzędzie i najistotniejsze pola
aktywności zawodowej, jak równie rol w polityce i życiu społecznym administrowanych
przez nich powiatów.

Spis treści
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
ROZDZIAŁ I. O administrowaniu powiatem na Pomorzu
w latach II Rzeczypospolitej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1. Województwo pomorskie z perspektywy administrowania . . . . . . . 18
1.1. Terytorium, ludność i podziały administracyjne . . . . . . . . . . 18
1.2. Życie społeczne i polityka. Prasa, stowarzyszenia
i partie polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2. Powiat na Pomorzu w latach II Rzeczypospolitej, jego instytucje
i życie publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3. Uwarunkowania i realia administrowania powiatem w województwie
pomorskim w dwudziestoleciu międzywojennym . . . . . . . . . . . . 36
ROZDZIAŁ II. Starostowie pomorscy w latach 1920–1939.
Etapy rekrutacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
1. Początki. Starostowie komisaryczni (1920–1921) . . . . . . . . . . . . 45
2. Przedmajowa stabilizacja (1921–1926) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
3. W realiach polityki kadrowej władz pomajowych (1926–1939) . . . . 64
3.1. Okres wojewody Kazimierza Młodzianowskiego (1926–1928) . . 64
3.2. Okres wojewody Wiktora Lamota (1928–1931) . . . . . . . . . . 70
3.3. Okres wojewody Stefana Kirtiklisa (1931–1936) . . . . . . . . . . 80
3.4. Okres wojewody Władysława Raczkiewicza (1936–1939) . . . . . 92
4. Długość urzędowania i częstotliwość zmian na stanowisku starosty
na Pomorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
ROZDZIAŁ III. Środowiska i ścieżki kariery . . . . . . . . . . . . . . . . 109
1. Pochodzenie terytorialne i wykształcenie . . . . . . . . . . . . . . . . 110
2. Aspekty generacyjne i klasowo-warstwowe . . . . . . . . . . . . . . . 115
3. Środowiska w obrębie korpusu starostów pomorskich. Ziemianie,
zawodowi urzędnicy i przedstawiciele zaciągu pomajowego . . . . . . 120
3.1. Ziemianie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120
3.2. Zawodowi urzędnicy administracji ogólnej . . . . . . . . . . . . 124
3.3. Działacze społeczni (zetowcy i inni) . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
3.4. Oficerowie Wojska Polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
3.4.1. Ekskurs: „dwójkarze” i oficerowie z drugooddziałowym
epizodem służby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
3.5. Legioniści i peowiacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
4. Ścieżki i modele karier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
4.1. Uwarunkowania o charakterze polityczno-administracyjnym
i fachowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154
4.2. Mechanizmy mianowania bądź awansu na urząd starosty . . . . . 162
4.3. Mechanizmy zwolnień i przeniesień . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
ROZDZIAŁ IV. W urzędzie, w polityce i w życiu
społecznym powiatu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
1. Komisarze rządu polskiego przy landratach pruskich
(sierpień–wrzesień 1919 – styczeń 1920) . . . . . . . . . . . . . . . . 177
2. Starostowie komisaryczni w trudnym roku 1920 . . . . . . . . . . . . 185
3. W urzędzie starościńskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
4. Na czele powiatowego związku komunalnego (samorządowego) . . . 227
5. W świecie zależności służbowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
6. W stosunkach z wojskiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
7. Wobec zagadnień bezpieczeństwa i porządku publicznego
w powiecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
8. W polityce i w życiu społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
9. Losy starostów pomorskich po opuszczeniu urzędu . . . . . . . . . . 291
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338