Architektura w mieście, architektura dla miasta, t. 3: Procesy miastotwórcze w Warszawie od XIV do XXI wieku

Oddawana książka jest trzecim z kolei tomem w cyklu „Architektura w mieście, architektura dla miasta”. Podczas gdy dwa poprzednie miały za cel namysł nad rozwojem miast na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej (i nie tylko) w XIX w., ten tom jest bardziej precyzyjnie nakierowany – na jedno miasto, ważne i symboliczne, Warszawie – jest tez chronologicznie szerzej rozplanowany, obejmuje bowiem dzieje tego miasta od średniowiecza do dzisiejszego dnia. Autorzy wykazują podobna wrażliwość na fizyczne, społeczne i ideowe działanie miast, ich funkcjonowanie jako obszar żywy i dynamiczny, z jednej strony trudny do ogarnięcia i opisania, wychodzący daleko poza swój statyczny obraz zachowany w źródłach (szczególnie tych dotyczących projektów architektonicznych i urbanistycznych), z drugiej pozwalający na lepsze zrozumienie tego, jak człowiek działa poprzez swoje wytwory i jak sam jest przez nie kształtowany. W pierwszej części przyglądamy się czynnikom politycznym, niejako odgórnym, związanym z ośrodkiem władzy (Warszawa jako przez długie okresy stolica organizmu państwowego i/lub regionu), z myśleniem o mieście jako projekcie urbanistycznym, z działaniem zbrojnego ramienia państwa, a także sztuka publiczna. Druga cześć to przegląd badan prowadzonych pod katem nieco bardziej oddolnych czynników społecznych. To spojrzenie na społecznych aktorów, którzy stali za rozwojem miasta: mieszczaństwo, które przyczyniało się do rozwoju miejskiej architektury i techniki, zewnętrznych inwestorów w postaci instytucji kościelnych w czasach nowożytnych i zachodnich biznesmenów w czasach najnowszych, a także różne grupy etniczne i religijne – przykład Żydów jest dla Warszawy kluczowy. Nie pominięto także związanego z tymi czynnikami dyskursu, czyli przenikania tematów związanych z rozwojem miasta do debat i literatury pięknej oraz sposobów analizy czynników miastotwórczych w innych gałęziach humanistyki: ontologii i morfologii przestrzeni. Te aspekty współtworzą trzecia część książki.

Aleksander Łupienko, Krzysztof Zwierz

SPIS TREŚCI
Aleksander Łupienko, Miastotwórcze czynniki w dziejach Warszawy – wprowadzenie
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Zbigniew Polak, Małe miasto na końcu świata. Przestrzenny i społeczny kształt
średniowiecznej Warszawy – narracja archeologiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
Janusz Grabowski, Relacje gospodarcze Piastów mazowieckich, Janusza II i Bolesława
V, z mieszczaństwem warszawskim w drugiej połowie XV wieku . . . . . . . 43
Małgorzata Omilanowska, Zawłaszczanie i rusyfikacja Traktu Królewskiego w Warszawie
w latach 1815–1915 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Andrzej Buczyński, Plac Ujazdowski jako miejsce obchodów uroczystości państwowych
w drugiej połowie XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
Krzysztof Mordyński, Plac Konstytucji jako „wielkomiejski salon” . . . . . . . . . . 113
Paweł Brudek, Wojskowa kolonizacja peryferii Warszawy: Bemowo w czasach
PRL . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Aleksandra Litorowicz, Monika Wróbel, Śladami sztuki, czyli o miejscu sztuki
publicznej w urbanistycznej i symbolicznej przestrzeni Warszawy lat 1989–2023 . . 153
Krzysztof Zwierz, O udziale nowych obywateli w tworzeniu miasta. Wpływ mieszczan-
imigrantów do Starej Warszawy w końcu XVI i pierwszej połowie XVII wieku
na rozbudowę miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Michał Słomski, Skąd się wziął Skaryszew? O początku podwarszawskiej urbanizacji
w pierwszej połowie XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
Hanna Węgrzynek, Żydowskie centra życia religijnego i ekonomicznego w Warszawie
w ostatniej ćwierci XVIII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
Andrea Nowicka, Między Ziemiańską a Czytelnikiem – warszawska kultura kawiarniana
w XX wieku. Perspektywy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
Aleksandra Stępień-Dąbrowska, Architektoniczne know-how i manhattanizacje
„hurtowników z Zachodu”. Rola zagranicznych ośrodków w kształtowaniu
krajobrazu Warszawy lat 90. XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
Kamil Śmiechowski, Zieleń w wizjach rozwoju Warszawy na początku XX wieku . . 293
Agnieszka Witkowska-Krych, „Coś zupełnie jedynego w swoim rodzaju, jedynego
w swojej brzydocie, w swojej bezbarwności, w swoim tragicznym jakimś komizmie”,
czyli o próbach językowego konceptualizowania fenomenu getta warszawskiego . . 313
Igor Piotrowski, Warszawa jako kanon i tradycja wynaleziona. O sposobach konstruowania
ciągłości między miastem przedwojennym i powojennym w okresie Polski
Ludowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
Paweł E. Weszpiński, Słowne tworzywo kształtowania miasta. Wybrane geograficzno-historyczne aspekty nazewnictwa miejskiego Warszawy . . . . . . . . . . . . 341
Wiesława Duży, Tożsamość, kontynuacja i zmiana przestrzeni miasta . . . . . . . 367
Biogramy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381
Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387