Polska prasa w Iranie, Afryce i Indiach o młodych i najmłodszych uchodźcach z ZSRR (1942-1948), Marek Ney-Krwawicz

Marek Ney-Krwawicz (ur. 1956), prof. dr hab., pracownik Instytutu Historii im. Tadeusza
Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Opublikował m.in. książki: Komenda Główna Armii
Krajowej 1939–1945 (1990), Sztandary i proporce Armii Krajowej (1994), Biuro Generała
Sosnkowskiego (1996), Powstanie powszechne w koncepcjach i pracach Sztabu Naczel-
nego Wodza i Komendy Głównej Armii Krajowej (1999), The Polish Home Army 1939–
1945 (Londyn 2001), „Mam szereg pierwszorzędnych pracowników....” Z zagadnień
kadrowych Polskiego Państwa Podziemnego (2009), Armia Krajowa. Siły zbrojne Polskiego
Państwa Podziemnego (2009), Dowódcy Armii Krajowej (2009), Odznaka Pamiątkowa
Armii Krajowej (2010), Na pięciu kontynentach. Polskie dzieci, młodzież i szkoły na
tułaczych szlakach 1939–1950 (2014), „Karność, odwaga i ostrożność, koleżeństwo
i ofiarność – to naczelne zasady”. Życie codzienne a służba żołnierzy – pracowników
Komendy Głównej Armii Krajowej 1939–1944 (2023).
Spośród prawie 40-tysięcznej rzeszy ludności cywilnej, która w 1942 r. wraz z ewakuowaną z ZSRR Armią Polską opuściła ten kraj, blisko połowę stanowiły dzieci i młodzież
w wieku nastoletnim. Przeglądając ówczesną polską prasę wydawaną na szlakach ich
wędrówki, natknąć się można na teksty poświęcone młodym uchodźcom.
Jakkolwiek większość autorów piszących o różnych przejawach życia uchodźców
z ZSRR, w tym także tych młodych, wykorzystywała ówczesną prasę, to jednak brak jest
opracowania, które traktowałoby zawarte w niej relacje jako główny przedmiot badań.
Celem opracowania jest pokazanie tego, co i w jakiej formie polska prasa wydawana w
Iranie, Afryce i Indiach przekazywała odbiorcy o młodych i najmłodszych polskich
uchodźcach z ZSRR. Zdecydowano się na dokonanie analizy przede wszystkim tych
tytułów, które miały największy zasięg oddziaływania na danym terenie. Tak więc z Iranu
były to: „Polak w Iranie” oraz „Głos Uchodźcy Polskiego w Iranie”, a także „Zew”.
W Afryce był to „Polak w Afryce” i „Głos Polski”, zaś w Indiach – „Polak w Indiach”.
Prasa ta to swego rodzaju kronika pobytu na danym terenie tych przedstawicieli
młodego pokolenia, którzy w 1942 r. opuścili ZSRR. Na łamach naszej prasy w Iranie,
Afryce i Indiach można odnaleźć wszelkie ślady ich losów. Jednocześnie prasa ta odgrywała bardzo ważną rolę łącznika między miejscami osiedlenia uchodźców, oddalonymi
niekiedy nawet o setki kilometrów.
Mimo upływu kilkudziesięciu lat omawiana prasa jest nadal nieprzebranym źródłem
wiedzy o młodych uchodźcach z ZSRR. I choć już wiele na ich temat napisano, to wciąż
wczytanie się w doniesienia prasowe z tamtego czasu pozwala na uzupełnienie naszej wiedzy

Spis treści Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Rozdział I. Iran (1942–1945) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
„Polak w Iranie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
„Głos Uchodźcy Polskiego w Iranie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
„Zew” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
„Orzeł Biały” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
„Studia Irańskie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
„Nasz Przyjaciel” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
„Demawend. Pisemko Młodzieży Polskiej w Iranie” . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
„Szkoła na Obczyźnie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
„MY. Czasopismo Młodzieży Szkolnej” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
„Nauczyciel i Uczeń w Iranie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
Rozdział II. Afryka (1943–1948) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
„Polak w Afryce” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
„Głos Polski. Tygodnik Uchodźstwa Polskiego w Afryce” . . . . . . . . . . . . . . 185
„Nasz Przyjaciel. Dwutygodnik Katolicki Uchodźctwa Polskiego w Afryce” . . . . 225
„Krzyż Południa. Pisemko Tygodniowe dla Młodzieży” . . . . . . . . . . . . . . . . 227
Prasa harcerska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
„Wszystko dla Polski” – „Echo z Digglefold” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238
„Na Przełaj” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
„Zza równika” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
„Jutrzenka” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
„Głos Harcerzy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
„Znicz. Miesięcznik Hufca Harcerskiego w Koja” . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
„Czuj Duch” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Rozdział III. Indie (1943–1948) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
„Polak w Indiach” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263
„Słoniątko Indyjskie” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
Prasa harcerska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
„W Kręgu Pracy. Miesięcznik Kierowników i Przyjaciół Pracy Harcerskiej w Indiach”
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
„W Kręgu Pracy. Tygodniowy Dodatek Informacyjny” . . . . . . . . . . . . . . 380
„W Kręgu Wodzów” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382
„Młodzi” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384
Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443
Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
Prasa wydawana w latach 1942–1948 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
Wspomnienia, pamiętniki i dzienniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
Księgi pamiątkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
Wydawnictwa źródłowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
Opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
Indeks geograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467