Relacje przestrzenno-społeczne w małym mieście epoki nowożytnej, Michał Słomski

Michał Słomski (ur. 1990 r.) – adiunkt w Zakładzie Atlasu Historycznego
Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Absolwent
Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. W 2022 r. uzyskał
stopień doktora nauk humanistycznych w dyscyplinie historia w Instytucie
Historii PAN na podstawie pracy będącej podstawą niniejszej publikacji.
Badacz dziejów miast późnośredniowiecznych i nowożytnych, ze szczególnym
uwzględnieniem stosunków przestrzenno-społecznych w małych miastach,
ostatnio zaś podmiejskości i miejskich peryferii w epoce przedrozbiorowej oraz
własności ziemskiej miast i mieszczan w tym samym okresie. Autor monografii
Urzędnicy i personel zamku arcybiskupów gnieźnieńskich w Łowiczu (XIV w. –
1531 r.) (Warszawa 2017). Brał udział w pracach nad tomami poświęconymi
Wielkopolsce i Kujawom w ramach serii Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe
XVI wieku.
Publikacja ma na celu przedstawienie wybranych zagadnień z życia małego
miasta epoki nowożytnej. Jest to studium przypadku relacji przestrzenno-społecznych
w wielkopolskim Dolsku w pierwszej połowie XVII w. Mieszkańcy
miasta, związki między nimi i wydarzenia z ich codziennego życia zostały
naszkicowane z perspektywy analizy przestrzennej. W tym kontekście Dolsk
jawi się jako swoisty mikrokosmos, na przykładzie którego widać, że przestrzeń
to nie tylko układ ulic i budynków, ale także sieć powiązań, wyborów
i działań. Tworzyły one miasto i wpływały na jego społeczność. W książce
można znaleźć interpretację przebiegu tych procesów i próby odpowiedzi na
wiele innych pytań. Jak postrzegali Dolsk jego mieszkańcy? Czy sąsiad świadkował
sąsiadowi? Skąd przybywali nowi obywatele? Praca uzmysławia, że
nawet w niedużych miastach dostrzec można złożoność relacji, które kształtowały
przestrzeń i które przestrzeń kształtowała.

Spis treści
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Zwrot przestrzenny (spatial turn) i relacyjna koncepcja przestrzeni . . . . . . . 12
Cel pracy i Dolsk jako obszar badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Stan badań nad tematyką przestrzenno-społeczną w miastach nowożytnej
Polski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Źródła pisane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Źródła kartograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
Metoda pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Struktura pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
ROZDZIAŁ 1. Topografia miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
1.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
1.1.1. Położenie topograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
1.1.2. Granice patrymonium miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
1.1.3. Obwarowania miejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
1.1.4. Bramy miejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
1.2. Układ urbanistyczny miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
1.2.1. Rynek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
1.2.2. Ulice wychodzące z rynku (ul. Kościelna, ul. Wodna,
ul. Śremska, ul. Rybacka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
1.2.3. Ulice niewychodzące z rynku (ul. Stary Dwór, ul. Kozia,
ul. Gostyńska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
1.2.4. Uliczki gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
1.2.5. Nawierzchnia ulic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
1.3. Najważniejsze budowle i urządzenia komunalne . . . . . . . . . . . . . . 71
1.3.1. Ratusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
1.3.2. Urządzenia handlowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
1.3.3. Zabudowa śródrynkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
1.3.4. Łaźnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
1.4. Działki miejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
1.4.1. Domy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
1.4.2. Gospody i mielcuchy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
1.4.3. Zabudowania gospodarcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
1.4.4. Ogrody przydomowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
1.4.5. Pustki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
1.5. Dolskie świątynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
1.5.1. Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła . . . . . . . . . . 96
1.5.2. Szpital i kaplica św. Ducha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
1.5.3. Kaplica św. Wawrzyńca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
1.6. Dwór . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
1.7. Przedmieścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
1.7.1. Przedmieście śremskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
1.7.2. Przedmieście gostyńskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
1.8. Drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
1.9. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
ROZDZIAŁ 2. Postrzeganie i sposoby opisywania
przestrzeni miasta przez mieszkańców Dolska
w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku . . . 129
2.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129
2.1.1. Rola pisarza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
2.2. Metropolia, miasto, miasteczko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
2.3. Granice miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
2.3.1. Zasięg przestrzenny nazwy miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
2.3.2. Case study niejednoznaczności: świątynie św. Wawrzyńca
i św. Stanisława . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
2.4. Opisy położenia nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
2.4.1. Rodzaje identyfikacji położenia nieruchomości . . . . . . . . . . 148
2.4.2. Zmiany w czasie w wykorzystywaniu poszczególnych sposobów . 152
2.4.3. Łączenie sposobów identyfikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
2.5. Określenia rynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
2.6. Nazwy ulic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177
2.6.1. Rodzaje nazw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
2.6.2. Wariantywność nazw: Stary Dwór/Rybacka . . . . . . . . . . . . 183
2.6.3. Wariantywność nazw: Kozia/Garncarska (Zduńska) . . . . . . . 185
2.6.4. Wariantywność nazw: Gostyńska/Wodna (Błotna)/Warcząca . . . 186
2.6.5. Lokalizatory odnoszące się do miejscowości i obiektów . . . . . 187
2.7. Określenia uliczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
2.8. Orientacja na przedmieściach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
2.8.1. Nazwy przedmieść i kierunki do innych miejscowości . . . . . . 192
2.8.2. Kierunki do miejscowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
2.8.3. Obiekty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
2.8.4. Mikrotoponimia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
2.9. Nazwy nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
2.10. Miary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
2.11. Inne sposoby określania i wyrażania przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . 218
2.11.1 Relacje prawo-lewo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218
2.11.2. Relacje góra-dół . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
2.11.3. Jakich sposobów nie używano? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
2.12. Rola pisarza raz jeszcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220
2.13. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221
ROZDZIAŁ 3. Waloryzacja przestrzeni miejskiej w obrębie
układu lokacyjnego Dolska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
3.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
3.2. Miejsce zamieszkania członków władz miejskich jako wyznacznik
statusu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
3.2.1. Ogólna charakterystyka rady i ławy w Dolsku w pierwszej
połowie XVII wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
3.2.2. Kryterium liczby kadencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
3.2.2.1. Burmistrzowie i wójtowie . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
3.2.2.2. Rajcy i ławnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
3.2.2.3. Rajcy i ławnicy – inne spojrzenie . . . . . . . . . . . . . 247
3.2.3. Kryterium udziału we własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
3.2.4. Kryterium liczby parcel posiadanych przez członków
władz miejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
3.2.5. Pisarze miejscy, ekonomowie kościelni i starsi cechowi . . . . . . 251
3.2.5.1. Pisarze miejscy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
3.2.5.2. Ekonomowie kościelni i starsi bractw religijnych . . . . 252
3.2.5.3. Starsi cechowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256
3.2.6. Ogólna charakterystyka wartości przestrzeni wedle kryterium
miejsc zamieszkania członków władz miejskich . . . . . . . . . . 258
3.3. Ceny nieruchomości jako wyznacznik waloryzacji przestrzeni . . . . . . 260
3.3.1. Nominalne wartości transakcji i cen nieruchomości . . . . . . . 264
3.3.1.1. Zróżnicowanie cen na rynku . . . . . . . . . . . . . . . . 268
3.3.2. Wartości nominalne i ich rozmieszczenie w przestrzeni układu
urbanistycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270
3.3.3. Realne wartości transakcji i nieruchomości . . . . . . . . . . . . 272
3.3.4. Częstotliwość obrotu nieruchomościami przy poszczególnych
ulicach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
3.3.5. Ogólna charakterystyka cen nieruchomości jako wyznacznika
waloryzacji przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
3.4. Przestrzenne zróżnicowanie zamożności mieszczan . . . . . . . . . . . . 277
3.4.1. Siedziby bogatych i najbogatszych mieszczan w przestrzeni miasta 281
3.4.2. Wysokość opraw jako wyznacznik zamożności . . . . . . . . . . 286
3.4.3. Podsumowanie przestrzennego zróżnicowania zamożności
mieszczan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292
3.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
ROZDZIAŁ 4. Sąsiedztwo i lokalność a relacje przestrzenne
wewnątrz miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
4.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
4.2. Rozmieszczenie przedstawicieli rzemiosł w przestrzeni miasta . . . . . . 297
4.2.1. Profesje, od których tworzono nazwy ulic . . . . . . . . . . . . . 301
4.2.2. Profesje cechowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305
4.2.3. Profesje bez organizacji cechowej . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
4.3. Inne grupy społeczne w mieście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
4.3.1. Duchowieństwo i służba kościelna w przestrzeni miasta . . . . . 319
4.3.2. Szlachta w mieście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
4.4. Przeprowadzki w obrębie miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
4.4.1. Przeprowadzki wielokrotne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
4.4.2. Przyczyny przeprowadzek: zagadnienia wstępne . . . . . . . . . 338
4.4.3. Małżeństwo a nowe gospodarstwo domowe . . . . . . . . . . . . 338
4.4.4. Zapisy testamentowe i przeprowadzki wdów . . . . . . . . . . . 344
4.4.5. Pełnienie funkcji publicznych a zmiana miejsca zamieszkania . . 345
4.4.6. Pozostający na miejscu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
4.5. Relacje społeczne a przestrzeń: czy sąsiedztwo było ważne? . . . . . . . 352
4.5.1. Dobór małżeński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
4.5.2. Świadkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
4.5.2.1. Świadkowie zgrupowani ulicami . . . . . . . . . . . . . . 371
4.5.3. Wykonawcy, opiekunowie i świadkowie w testamentach
dolszczan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386
4.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
ROZDZIAŁ 5. Zasięg kontaktów, doboru małżeńskiego
i migracji mieszkańców Dolska jako wyznacznik
znajomości przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
5.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401
5.2. Trudności interpretacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
5.3. Zasięg kontaktów na podstawie ksiąg miejskich z lat 1597–1655 . . . . . 412
5.3.1. Kontakty rodzinne i przyjacielskie . . . . . . . . . . . . . . . . . 414
5.3.2. Posiadanie nieruchomości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415
5.3.3. Transakcje pieniężne i kontakty handlowe . . . . . . . . . . . . . 419
5.3.4. Kontakty rzemieślnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424
5.3.4.1. Księga przyjęć do cechu krawieckiego . . . . . . . . . . . 424
5.3.5. Testamenty osób spoza miasta wpisane do dolskich ksiąg
miejskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
5.3.6. Legaty pobożne w testamentach . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427
5.3.7. Kontakty z właścicielem lub jego przedstawicielem . . . . . . . . 429
5.3.8. Listy i wypisy z ksiąg innych miast i innych instytucji . . . . . . . 431
5.3.9. Sprawy mieszkańców innych miast rozstrzygane w Dolsku . . . . 432
5.3.10. Rozjemcy spoza Dolska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433
5.3.11. Kontakty zagraniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434
5.4. Pochodzenie nupturientów na podstawie metryki z lat 1616–1652 . . . . 436
5.4.1. Analiza kwantytatywna doboru małżeńskiego . . . . . . . . . . . 437
5.4.2. Analiza jakościowa doboru małżeńskiego . . . . . . . . . . . . . 450
5.4.3. Małżonkowie zarejestrowani w księgach miejskich . . . . . . . . 456
5.4.4. Osoby z Dolska w księgach metrykalnych Krzywinia, Książa,
Lubinia i Śremu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460
5.5. Migracje dolszczan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
5.5.1. Przyjęcia do prawa miejskiego w Poznaniu i Kościanie . . . . . . 472
5.5.2. Migracje duchowieństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476
5.5.3. Migracje wielokrotne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483
5.5.4. Trzy przypadki sieci migracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
5.5.4.1. Łukasz Szafranek i jego dwaj bracia . . . . . . . . . . . 486
5.5.4.2. Jakub Szczęśniak i Michał Szczęśniak –
stryj i bratanek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488
5.5.4.3. Maciej Osman z Ponieca i jego rodzina . . . . . . . . . . 488
5.5.5. Gdyby nazwiska zawsze znaczyły . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490
5.5.6. Studia dolszczan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491
5.6. Zbiorczy obraz horyzontu kontaktów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 494
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507
Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 512
Spis tabel, rycin i wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 514
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 525
Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562
Indeks geograficzno-topograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 581