Johann von Hoverbeck (1606-1682). Między Berlinem, Królewcem, Olsztynkiem i Warszawą. 50 lat w służbie dyplomatycznej

Andrzej Kamieński (ur. 1962), historyk, profesor w Instytucie Historii PAN (Pracownia
Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich w Toruniu). Główny nurt zainteresowań badawczych
koncentruje się na historii politycznej oraz historii ustroju, dyplomacji i kultury
w czasach nowożytnych ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Brandenburgii-Prus.
Materiały źródłowe potrzebne do napisania niniejszej książki zbierał od końca XX w.
Był stypendystą DAAD, Alexander von Humboldt-Stiftung, Fundacji Lanckorońskich
i Konstantin-Jireček-Stipendienfonds z Österreichisches Ost- und Südeuropa Institut,
uczestnikiem dwóch grantów Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki. Jest
również autorem monografii Stany Prus Książęcych wobec rządów brandenburskich
w drugiej połowie XVII wieku (Olsztyn 1995) i Polska a Brandenburgia-Prusy w drugiej
połowie XVII wieku. Dzieje polityczne (Poznań 2002), współautorem książek Dzieje
Brandenburgii-Prus na progu czasów nowożytnych 1500–1701 (Poznań 2001), Prusy
w okresie monarchii absolutnej (1701–1806) (Poznań 2010) i Prusy w Rzeszy Niemieckiej
(1871–1947) (Warszawa 2019). W dorobku ma również publikacje źródłowe, jest
m.in. współwydawcą czterech tomów edycji Akta sejmikowe województw poznańskiego i
kaliskiego za lata 1632–1655, 1656–1668, 1668–1675 i 1676–1695 (wyd. odpowiednio:
Poznań 2022, 2024, 2018, 2018) oraz Akta sejmikowe województwa bełskiego. Lata
1656–1695 (Kraków 2022).

Johann von Hoverbeck urodził się w Polsce pod Krakowem. Jako mieszczanin i kalwin
nie miał szans na błyskotliwą karierę w państwie polsko-litewskim. Związał się z
kalwińskimi władcami Brandenburgii-Prus i dzięki lojalnej służbie doszedł tam do
godności ministra, zgromadził spory majątek i przedostał się do grona arystokracji.
Szybko zdobył pozycję głównego doradcy Hohenzollernów w kwestiach polskich i litewskich.
Sprawując funkcję wysłannika dyplomatycznego dwóch elektorów brandenburskich
Jerzego Wilhelma i Fryderyka Wilhelma zwanego Wielkim Elektorem, brał udział
w życiu politycznym państwa polsko-litewskiego od 1632 do roku 1682. Obserwował z
bliska obrady aż 48 sejmów Rzeczypospolitej. Posługując się znakomitą polszczyzną,
wchodził w zażyłe relacje nie tylko z kalwińskimi Radziwiłłami, ale również z ogromną
rzeszą innych magnatów koronnych i litewskich, zarówno świeckich, jak i duchownych.
Starał się utrzymywać jak najbliższe stosunki z królami polskimi Władysławem IV
Wazą, Janem Kazimierzem, Michałem Korybutem Wiśniowieckim i Janem III Sobieskim
tylko po to, by zawczasu poznawać ich zamiary i wyciągać jak najwięcej korzyści
dla Hohenzollernów. W celu neutralizowania poczynań dworu polskiego korumpował
przedstawicieli elit politycznych Rzeczypospolitej, schlebiał próżnym dygnitarzom,
podsycał ich ambicje i znosił się z opozycjonistami. Pod koniec życia przyczynił się
walnie do zerwania jednego z sejmów. Cieszył się międzynarodowym uznaniem. O jego
pomoc zabiegali niejednokrotnie rywalizujący ze sobą nad Wisłą dyplomaci francuscy i
habsburscy. Był niezwykle ważnym graczem na scenie politycznej XVII-wiecznej
Rzeczypospolitej.

Spis treści
WSTĘP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
ROZDZIAŁ I. Pochodzenie, lata młodzieńcze i pierwsze życiowe wybory 17
ROZDZIAŁ II. Początki kariery dyplomatycznej. W służbie elektora Jerzego
Wilhelma. Lata 1631–1640 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
ROZDZIAŁ III. Zaufany współpracownik młodego elektora Fryderyka
Wilhelma. Stabilizacja życiowa i awans na elektorskiego ministra. Lata
1640–1653 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
ROZDZIAŁ IV. Działalność dyplomatyczna Hoverbecka w dobie przygotowań
wojennych króla Karola X Gustawa do agresji na państwo polsko-
-litewskie i potopu szwedzkiego. Lata 1654–1660 . . . . . . . . . . . 130
ROZDZIAŁ V. Sprawa Elbląga i obrona suwerenności Hohenzollernów
brandenburskich w Księstwie Pruskim. Lata 1660–1663 . . . . . . . . 202
ROZDZIAŁ VI. Słabnący przeciwnik. Od hołdu stanów pruskich do abdykacji
Jana Kazimierza. Sprawa następstwa tronu polskiego, zaburzeń
wewnętrznych w Polsce i zaboru Drahimia. Lata 1663–1668 . . . . . . 266
ROZDZIAŁ VII. Niespodzianka elekcyjna 1669 roku. Nieudana próba zastąpienia
Hoverbecka przedstawicielem młodszego pokolenia. Powrót do
dawnych obowiązków i elekcja Jana Sobieskiego. Lata 1668–1674 . . 341
ROZDZIAŁ VIII. Walka z planami dynastycznymi i rewindykacyjnymi Jana III
w okresie ścisłej współpracy elektora Fryderyka Wilhelma z cesarzem
i udziału Brandenburgii-Prus w wojnie z Francją. Lata 1674–1679 . . 421
ROZDZIAŁ IX. Ostatnie zadanie. Sprawa małżeństwa Ludwiki Karoliny
Radziwiłłówny z synem elektora brandenburskiego. Schyłek życia, choroba
i śmierć. Lata 1679–1682 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 514
ROZDZIAŁ X. Najbliższa rodzina i sprawy majątkowe . . . . . . . . . . . 562
ZAKOŃCZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584
SUMMARY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591
WYKAZ SKRÓTÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 594
WYKAZ ŹRÓDEŁ I LITERATURY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 596
A. Źródła rękopiśmienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 596
B. Źródła drukowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598
C. Opracowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 601
D. Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 613
INDEKS OSÓB . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 614
SPIS ILUSTRACJI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642