Intelektualne oblicza polskiego anarchizmu przełomu XIX i XX wieku. Augustyn Wróblewski, Józef Zieliński, Jan Wacław Machajski

Aleksander Łaniewski (ur. w 1984 r. w Grodnie), historyk, publicysta, adiunkt w Pracowni Historii
Europy Wschodniej i Studiów nad Imperiami XIX i XX wieku w Zakładzie Historii XX wieku Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje się historią anarchizmu w Europie Wschodniej XIX i XX w., rewolucją 1905 roku, problematyką pamięci oraz najnowszą historią społeczno-polityczną Białorusi.

Celem pracy jest przedstawienie, opisanie oraz analiza porównawcza „polskich odmian” myśli anarchistycznej przełomu XIX i XX stulecia, prezentacja sylwetek trzech jej głosicieli, omówienie ich poglądów i działalności. Oprócz wprowadzenia do obiegu naukowego nowych źródeł archiwalnych dotyczących życia i poglądów Jana Wacława Machajskiego (1866–1926), Augustyna Wróblewskiego (1866 – po 1924?) oraz Józefa Zielińskiego (1861–1927) w pracy
została podjęta próba syntetycznego spojrzenia na wysiłki intelektualne polskiej inteligencji anarchistycznej przełomu wieków oraz uporządkowania znanego już materiału.

Autor trafnie i przenikliwie analizuje główne ideowe zaplecze polskich środowisk anarchistycznych; ustala odrębną chronologię tego bardzo zróżnicowanego i wielowątkowego ruchu, zestawia i proponuje rozbudowany katalog badawczy problematyki, pokazując przy tym geografię i „archeologię” ideową tego nurtu, dyskutując z rozległą literaturą przedmiotu.
Fachowo zatem włącza całe pokolenie „inteligentów anarchistycznych” w dzieje polskich i europejskich tradycji intelektualnych.
W szczególności na uwagę zasługuje umiejętność wydobywania z przeszłości zapoznanych postaci (tu przede wszystkim Augustyna Wróblewskiego i Józefa Zielińskiego), często wybitnych myślicieli (jak choćby Jan Wacław Machajski), niemieszczących się w utartych schematach,
i zręczne wplecenie ich myśli i aktywności zarówno w ogólniejszy kontekst rozwoju myśli lewicowo-socjalistycznej, jak i tła epoki, dostarczając przy tym sporo interesującego materiału dla dalszych badań „osobowości radykalnej”. […]
Pod wieloma względami, m.in. staranności rekonstrukcji, detalicznym
identyfikowaniu, a także krytycznym posługiwaniu się literaturą przedmiotu,
bez wątpienia praca ta zasługuje na staranną lekturę nie tylko przez specjalistów od problematyki.

Fragment recenzji prof. Grzegorza Krzywca

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
ROZDZIAŁ 1. Echa anarchistyczne w polskiej myśli socjalistycznej . . 25
ROZDZIAŁ 2. Augustyn Wróblewski (1866 – po 1924) . . . . . . . . . . . 88
Tragiczny żywot intelektualisty ekscentryka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
Idee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
Życie w czystości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
„Czerwona religia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148
„Zadatek całego postępu” spoczywa w kobietach . . . . . . . . . . . . . 159
„Etyczne kształtowanie charakterów”: wątki pedagogiczne . . . . . . . . 164
„Idea człowieczeństwa leży głębiej, pełniej, silniej niż
idea narodowa…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
„Jestem anarchistą i szczycę się tym” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
„Adwokat umarłych”. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
ROZDZIAŁ 3. Józef Zieliński (1861–1927) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
„Życie człowieka pracy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199
Poglądy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
Stolica świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
Anarchosyndykalizm: pomiędzy anarchizmem a socjalizmem . . . . . 247
Wojna wojnie: motywy antymilitarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
W kleszczach podwójnego ucisku: kwestia kobieca . . . . . . . . . . . . 263
Patriotyczne sentymenty anarchisty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Wyzwolić sumienie: wolna myśl i antyklerykalizm . . . . . . . . . . . . 272
„Ułatwić, unieszkodliwić, opromienić”: higiena pracy . . . . . . . . . . 276
Lekarz-anarchista. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
ROZDZIAŁ 4. Jan Wacław Machajski (1866–1926) . . . . . . . . . . . . . 284
Koleje losu „wiecznego wygnańca” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
Poglądy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Na początku była krytyka: Karol Marks, socjaldemokracja,
socjalizm naukowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
Socjalizm jako religia: metafizyka dialektyków . . . . . . . . . . . . . . . 327
Rewolucja 1905–1907: nieudane próby praktyki politycznej . . . . . . . 330
Moją ojczyzną jest cały świat? Internacjonalizm antyinteligenta . . . . 334
Przezwyciężając anarchizm: ani anarchizm komunistyczny,
ani syndykalizm rewolucyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
Nowa rewolucja, stare idee: rewolucja 1917 roku, Lenin i bolszewicy . . 353
Nie tylko Zmowa Robotnicza: czym była machajszczyzna . . . . . . . . . . . 365
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Czy na przełomie XIX i XX wieku istniała polska myśl anarchistyczna?
Próba bilansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393
Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Резюме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410
Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 439
Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441