Możnowładztwo i rycerstwo ziemi gostynińskiej w XIV i XV wieku : studium z dziejów osadnictwa i elity władzy na Mazowszu

Praca przedstawia wyniki poszukiwań i badań oraz analizy źródłowe dotyczące możnych i rycerstwa książęcego Mazowsza. Autor dochodzi do wniosku, że możni ziemi gostynińskiej, obok elity możnowładczej innych ziem Mazowsza, byli nie tylko wykonawcami, ale także współdecydentami władzy książęcej, kreatorami i pionierami procesów modernizacji i rozwoju ziem Mazowsza XIV i XV wieku.

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Cele, zakres i metody pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Baza źródłowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Stan badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
CZĘŚĆ PIERWSZA
Możnowładztwo i rycerstwo ziemi gostynińskiej
– dobra własne
Awdańcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Awdańcy z Suserza, Modły i Popiardowa . . . . . . . . . . . . . . . 24
Awdańcy ze Słupa i Modły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Beliny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Beliny i Prawdzice z Brzozowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Beliny z Ostrowca lub Ostrowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Dołęgowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Dołęgowie z Bab . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Dołęgowie z Grabi i Kątów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
Dołęgowie z Jastrzębi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Dołęgowie z Rogożewa i Kobiernik . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
Dołęgowie z Sierakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
Dołęgowie z Sokołowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
Gozdawowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Gozdawowie z Bieniewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
Gozdawowie z Dębska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Gozdawowie z Gawłowa i Żukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
Gozdawowie z Giżyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
Gozdawowie z Lubiewa, Żdżarowa i Kątów . . . . . . . . . . . . . . 101
Gozdawowie z Lubikowa i Osmolina . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Gozdawowie z Roszków i Jasieńca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105
Gozdawowie z Wituszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
Grzymałowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
Grzymałowie z Głogowca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
Grzymałowie z Jukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Grzymałowie z Klonowca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
Grzymałowie z Piotrowa i Sójek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Grzymałowie z Raciborowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
Grzymałowie z Rybia i Stawu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
Grzymałowie z Siemianowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
Junosze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Junosze z Czerniewa i Kiernozi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
Junosze ze Stępowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
Junosze z Życka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
Nieczuje z Jemielna (Imielna), Wilkowyi i zaginionych Szerzewic . . . . . . 155
Ogończycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
Ogończycy z Kutna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
Ogończycy z Pacyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
Ogończycy z Zaborowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Pomianowie z Solca i Wrzącej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
Prawdzice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Prawdzice z Koszelewa (Piwowie) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Prawdzice z Luszyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191
Prawdzice ze Szczawina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193
Prawdzice z Tokar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
Prawdzice z Trębek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
Prusowie ze Słubic i Studzieńca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
Radwanowie z Rybna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
Rogale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
Rogale z Iłowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242
Rogale z Piotrkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
Rogale ze Słonkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
Rogale ze Swarocina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
Rogale z Załuskowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
Rolicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
Rolicze z Górek w parafi i Białotarsk . . . . . . . . . . . . . . . . . 269
Rolicze z Podczach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
Ślepowrony z Leśniewic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274
Wężyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
Wężyki z Ciechomic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
Wężyki z Jasieńca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283
Wężyki z Kozłowa Szlacheckiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
Wężyki z Mnicha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Posiadacze dóbr z kilku rodów heraldycznych . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Dobra Kuznocino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301
Posiadacze dóbr Łanięta i Suchodębie . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Posiadacze Wiączemina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
Posiadacze Wieszczyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310
Posiadacze dóbr o nieokreślonej przynależności heraldycznej . . . . . . . . 312
Posiadacze Arciechowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312
Posiadacze dóbr Białe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
Posiadacze dóbr Chrośle-Byki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
Posiadacze Gnojna Małego (Gnojenka) . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Posiadacze Januszewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
Posiadacze Komadzyna i Sierochowa (Sierakowa) . . . . . . . . . . . 324
Posiadacze Maliny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
Posiadacze Muchnic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
Posiadacze Osin i Kuczkowa pod Gostyninem . . . . . . . . . . . . 330
Posiadacze dóbr Pomorzany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
Posiadacze Rykowa i Gołębiewka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
Posiadacze Witkowic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
CZĘŚĆ DRUGA
Rozdział I. Możni i rycerze w dobrach książęcych i kościelnych ziemi
gostynińskiej w XIV i XV w. oraz wójtowie i rządcy w dobrach
rycerskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
Tenutariusze, rządcy, wójtowie i inni rycerze w dobrach książęcych . . . . . 347
Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347
Gostynin i osady książęce w pobliżu miasta . . . . . . . . . . . . . . 350
Gąbin i osady książęce w pobliżu miasta . . . . . . . . . . . . . . . 357
Dobra książęce Włodzisława I płockiego . . . . . . . . . . . . . . . 366
Własność książęca i rycerska w Rozlazłowie . . . . . . . . . . . . . . 372
Wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375
Tenutariusze, faktorzy i wójtowie w dobrach kościelnych . . . . . . . . . . 376
Dobra biskupstwa poznańskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
Dobra biskupstwa płockiego i kapituły płockiej . . . . . . . . . . . . 382
Dobra klasztoru norbertanek płockich . . . . . . . . . . . . . . . . 386
Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
Wójtowie i rządcy w dobrach rycerskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 391
Rozdział II. Służba książęca i rola nadań książęcych w kształtowaniu
możnowładztwa i zamożnego rycerstwa Mazowsza
(i ziemi gostynińskiej) od końca XIII w. . . . . . . . . . . . . . . . 399
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
Służba dworska. Dworzanie, wiek rozpoczęcia służby i wiek sposobny
do objęcia urzędu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399
Urzędnicy dworscy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
Urzędnicy centralni, terytorialni i ziemscy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
Urzędnicy administracyjni: rządcy i starostowie . . . . . . . . . . . . . . . 421
Nadania dóbr książęcych na Mazowszu od końca XIII do schyłku XIV w. . 425
Nadania Bolesława II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 426
Nadania Wańka płockiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430
Nadania Siemowita II księcia wiskiego . . . . . . . . . . . . . . . . 431
Nadania Trojdena księcia czerskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 432
Nadania Bolesława Wańkowica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435
Nadanie Kazimierza księcia warszawskiego . . . . . . . . . . . . . . 439
Nadania Siemowita III Trojdenowica . . . . . . . . . . . . . . . . . 441
Nadania Janusza I i Siemowita IV w początkach rządów . . . . . . . 445
Nadania Siemowita IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
Uwagi końcowe o nadaniach książęcych. Rozliczenia z biskupami
poznańskimi poprzez nadania ziemi w XIII w. . . . . . . . . . . . . 450
Rozdział III. Rola możnowładztwa i rycerstwa w fundacjach kościołów
parafi alnych w XIV i XV w. na obszarze ziemi gostynińskiej . . . . 455
Wnioski końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468
Aneks I. Wartość obiektów i przedmiotów związanych z fundacją kościoła
parafi alnego na Mazowszu w XIV i XV w. . . . . . . . . . . . . . . 482
Aneks II. Płock, 15 IX 1399 r. Jakub biskup płocki eryguje parafi ę
Mnich, fundowaną przez podkomorzego Szczepana z Ciechomic,
który przykłada swoją pieczęć do dokumentu biskupa . . . . . . . 483
Aneks III. Mapa. Ziemia gostynińska w drugiej połowie XV w., dobra
możnowładcze
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491
Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507
Indeks osób i nazw geografi cznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510