Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński, Czesław Malewski, przedm.Tadeusz Epsztein Zobacz większe

Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku. Powiaty lidzki, oszmiański i wileński, Czesław Malewski, przedm.Tadeusz Epsztein

Nowy produkt

Warszawa 2016, IH PAN, Fundacja Lanckorońskich, oprawa miękka, s. 958, [1] k. tab. złoż. : il. kolor. ; 25 cm + dysk optyczny (CD-ROM), ISBN 978-83-63352-75-2

Więcej szczegółów

Ten produkt nie występuje już w magazynie

39,99 zł brutto

Więcej informacji

Uprzejmie prosimy osoby zainteresowane nabyciem książki o składanie zamówienia na adres kkubik@ihpan.edu.pl
Rozważamy wydrukowanie książki, jednak jest to uzależnione od ilości ewentualnych chętnych do jej zakupu. Praca została opublikowana w Wolnym Dostępie w Internecie na platformie Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych pod linkiem
http://rcin.org.pl/publication/80717

Zainteresowanie własną przeszłością wśród szlachty było zawsze duże, określało bowiem tożsamość grupy, wyróżniało ją spośród innych warstw społecznych. Bardzo ważnym przejawem celebrowania historii był przekaz ustny, utrwalający podstawowe fakty z życia najbliższej i dalszej rodziny. Nie zawsze dostrzegano konieczność spisywania ustnej tradycji, ale też nierzadko nie posiadano ku temu odpowiednich możliwości. Spora część drobiazgu szlacheckiego była niepiśmienna do ostatnich dni Rzeczypospolitej. Oczywiście zamożniejsze rodziny bardziej dbały o dokumentowanie swojej historii, i to nie tylko ze względu na posiadane wykształcenie i środki materialne, ale też większe potrzeby ekonomiczne. Silnym bodźcem do rozwoju badań genealogicznych w czasach staropolskich były bowiem kwestie prawno-gospodarcze. Szlachta procesowała się i potrzebowała do tego odpowiednich dokumentów. Gromadzono nie tylko papiery własnych krewnych, ale też sąsiadów zamieszkujących okoliczne wsie i majątki. Do potwierdzenia praw własnościowych lub ich wykluczenia niezbędne były szczegółowe kwerendy i tworzone na ich podstawie obszerne opracowania genealogiczne.
Oczywiście wymiar praktyczny zainteresowań historycznych nie był jednym, ale warto też o nim pamiętać. Okres rozbiorów bardzo przyspieszył postęp w studiach genealogiczno-heraldycznych.
Po części stała za tym konieczność wylegitymowania się ze szlachectwa w zaborze rosyjskim. Do końca XVIII w. wiele rodzin nie posiadało żadnych materiałów rękopiśmiennych na temat swojej przeszłości. Dopiero przymus legitymacji wytworzył u nich potrzebę systematycznego pochylenia się nad historią rodziny. Wszyscy musieli odkurzyć posiadane dokumenty, a jeżeli ich nie posiadali – zamówić wypisy z dokumentów znajdujących się w archiwach publicznych. Nie rezygnowano wówczas z pomocy krewnych, którzy mogli zaświadczyć, że dana osoba była urzędnikiem, wojskowym lub posesorem w czasach Rzeczypospolitej. Niektóre rodziny zaczęły zamawiać genealogie u zawodowych badaczy. W Warszawie
uznanym heraldykiem i genealogiem był Wojciech Wielądko, do którego udawało się wiele rodzin, także z Litwy i Rusi, aby zamówić swój rodowód. Wielądko nie miał specjalnych oporów, aby opracowywane przez siebie „drzewka” rodowe wzbogać o fantastyczne koligacje i koicje, niemające żadnego oparcia w rzeczywistości. A wszystko to robił, aby dogodzić swoim klientom. O jego działalności wiemy nieco więcej dzięki zachowanej jego spuściźnie i pracom, ale nie ma wątpliwości, że na tym polu i w podobny sposób działali także inni „badacze” przeszłości szlacheckiej1. Zachowały się dowody innych fałszerstw dokonywanych w tym czasie: podrabiania dokumentów czy wręcz „uzupełniania” wpisów do ksiąg grodzkich i ziemskich, itp.2 Nieprawidłowości były możliwe, gdyż przy pierwszych legitymacjach,
przeprowadzanych na przełomie XVIII i XIX w. przed urzędnikami samorządu szlacheckiego, patrzono na dostarczane dokumenty świadczące o przynależności do stanu szlacheckiego z dużą tolerancją. Czasami zeznanie jednego świadka wystarczało do potwierdzenia praw. Nikt też nie próbował wówczas weryfikować przedstawianych tablic genealogicznych i załączanych do nich herbów. Czy była to ostatnia okazja do łatwego wniknięcia do stanu szlacheckiego? Nie przeceniałbym tych możliwości3. Pamiętać
musimy jednak, że petenci stawali przed swoimi sąsiadami, którzy ich świetnie znali, nie mogli więc przynosić podań z zupełnie fałszywymi informacjami, szczególnie dotyczącymi współczesności czy nieodległej przeszłości. Poważniejsze nieścisłości mogły być wychwycone na etapie kancelarii
i zakwestionowane. Osobom bardziej znanym łatwiej było przeprowadzić legitymacje, gdy sami urzędnicy, nie zaglądając do dokumentów, mogli zaświadczyć o ich rodowodzie. Z drugiej strony, dla licznego drobiazgu szlacheckiego zamieszkałego na ziemiach litewsko-ruskich przejście nawet przez tę w miarę łagodną procedurę było przedsięwzięciem niemożliwym do zrealizowania. Po pierwsze, drobna szlachta nie miała przeważnie żadnych dokumentów, ani środków, aby je zdobyć (przeprowadzić kwerendę,
zamówić wypisy itd.). Była niepiśmienna, musiała więc korzystać w urzędach z pomocy osób trzecich. Trzeba też podkreślić, że nawet gdyby ktoś zdobył środki na wyszukanie i skopiowanie odpowiednich akt, zamówiona kwerenda mogła przynieść efekt zerowy, gdyż drobny szlachcic trafiał do
akt publicznych rzadko. Nie zmienia to faktu, że część rodzin przystąpiła już do pierwszej legitymacji z pełnym wyborem dokumentów i zaświadczeń sięgających dalekiej przeszłości.

(Z przedmowy)

Spis treści
Mapa guberni wileńskiej
Przedmowa (Tadeusz Epsztein) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Terytorium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Szlachta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Rodziny szlacheckie na Litwie... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Aneks. Spis wielkich właścicieli ziemskich powiatu wileńskiego
około 1885 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
Rodziny szlacheckie na Litwie w XIX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
Powiat lidzki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Powiat oszmiański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .236
Powiat wileński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .383
Bibliografi a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .888
Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .957